હૃદય રોગ અને મેદવૃદ્ધિ

***મેદ-વૃદ્ધિ ----આયુર્વેદ ની દૃષ્ટિ એ ખોરાક માં થી અગ્નીઓ ની મદદ થી સાતે ધાતુ નું તર્પણ અને નિયમન થાય છે.કોઈ પણ પ્રકાર નો અગ્નિ વિકૃત થાય કે બગડે તો તે ભૂત કે ધાતુ ની વૃદ્ધિ-- હ્રાસ થાય છે અને તેના પછી ની ધાતુઓ માં પણ સમ્યક ગુનોત્પત્તી થઇ શકાતી નથી.આમ શરીર માં જઠરાગ્ની મંદ પડે છે અને માંસ તથા મેદ ધાતુ ના અગ્નિ બગડે છે ;તદુપરાંત જળ અને પૃથ્વી ભૂત ના અગ્નિ વિકૃત થાયત્યારે શરીરમાં મેદ ધાતુ વધે છે.આ સુત્રો નું જ યાંત્રિક -તાંત્રિક પ્રત્યક્ષી કરણ આધુનીકોની મેદ ધાતુ ના ચયાપચય ક્રિયામાં જોવા મળે છે .મેદ વધારે તેવા કારણો (કફ વધારે તેવા કારણો )થી દુષિત રસ ધાતુ જયારે રક્ત સાથે ભળી ને ઉપ્વૃક્ક માં આવેલા સ્ત્રાવ સાથે ભળે છે અને ત્યાં મેદ ધાતુ નું ચયાપચય ને લગતું પાચન-વિઘટન થાય પણ આ અગ્નિ મંદ હોય તો મેદ વધે છે.મેદ અને કફ થી સ્ત્રોતાસો પુરાઈ ગયા હોય હોવાથી વાયું અંદર ઘેરાઈ ને રહેવાથી આમાશય સ્થિત અગ્નિ વધારે પ્રજ્વલિત દેખાય છે તેથી મેદસ્વી ને વારંવાર ખોટી ભૂખ લાગે છે.પણ આગળના સ્ત્રોતાસો માં અવરોધ હોવાથી મેદજ વધ્યા કરે છે.આ પ્રમાણે મેદસ્વી ને ભૂખ લગાવી તે સમ્યગ્ જઠરાગ્ની નું લક્ષણ નથી પણ વિકૃતિ છે.સમ્યગ્ અગ્નિ થી તો આહાર પછી તૃપ્તિ થવી જોઈએ.પણ મેદ-વૃદ્ધિ માં વારંવાર ભૂખ લાગે છે.અહીં પણ હાયાપોથેલેમસ ગ્રંથી બરાબર કામ કરતી નથી વારંવાર લીધેલો ખોરાક મેદ તો વધારે છે;તદુપરાંત કાચો રસ(આમ) પણ વધારે છે.જે હૃદય તથા બીજા અવયવો ને હાની કરે છે.જેમ મેદ વધારે તેમ તેને પોષણ આપવા માટે કેશ વાહિનીઓ પણ વધારે પ્રસરે છે.-ફેલાય છે.એક ઔંસ મેદ માં જે રક્ત વાહિની છે તેને એક્સીધી લાઈન માં ગોઠવવા માં આવે તો એક માઈલ જેટલી લંબાઈ થાય ;જેમ મેદ વધારે તેમ એટલા માઈલો સુધી રક્ત પહોચાડવા નું કામ આખરે તો હૃદય ને જ કરવાનું હોય છે.આથી તેના પર કાર્યભાર વધતો જાય છે.માંસ અને મેદ ધાતુ ના અગ્નિ મંદ અથવા વિકૃત હોવાથી તે ધાતુ વધતાં આગળની ધાતુ નું પોષણ પુરતું થતું નથી.અને ક્રમશઃ જીવન શક્તિ ઓછી થાય છે.આયુષ્ય મર્યાદા પણ ઓછી થાય છે.મેદ ધાતુ વધારે હોવાથી અપક્વ મેદ ધાતુ લોહી માં ફરે છે તેને જ કોલેસ્ટ્રોલ અને ટ્રાઈ ગ્લીસરીઝ કહે છે. આગળ જતાં તેજ કફ-વાયુ નો સહારો લઇ ને સ્ત્રોતાસો નો રોધ કે ધમની કાઠીન્ય કરે છે.---- મેદસ્વી માતા-પિતા ના સંતાનો માં તેમના રંગ સુત્રો ના બંધારણ થી મેદસ્વીતા ઉતરી આવે છે. તેથી તો આયુર્વેદના આઠ પ્રકારના નિંદનીય પુરુષ માં મેદસ્વી ને ગણેલો છે. આગળ બતાવ્યું તેમ અગ્નીઓ ની દુર્બળતા કે વિકૃતિ થી એક ધાતુ ની વૃદ્ધિ થાય છે . ગળામાં આવેલી થાઇરોઇદ ગ્રંથી પણ શરીર ના ચયાપચય ઉપર સારો એવો કાબુ ધરાવે છે.આ અંતઃ સ્રાવીગ્રંથીઓ પણ શરીર ના ભૂતાગ્નીઓ જ છે. તેના હ્રાસ-વિકૃતિ થી પણ મેદ ધાતુ

આયુર્વેદ મુજબ હૃદય રોગને હૃદયરોગ (Hridayroga) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, અને તેનું નિદાન, સંપ્રાપ્તિ (રોગની ઉત્પત્તિ), લક્ષણો અને ચિકિત્સા નીચે મુજબ છે: નિદાન (Diagnosis) આયુર્વેદમાં હૃદય રોગના નિદાન માટે દર્દીની નાડી પરીક્ષણ (pulse diagnosis), જીહ્વા પરીક્ષણ (tongue examination), મળ-મૂત્ર પરીક્ષણ, અને સ્પર્શ પરીક્ષણ જેવી પદ્ધતિઓનો ઉપયોગ થાય છે. આ ઉપરાંત, દર્દીના શારીરિક બંધારણ (પ્રકૃતિ), માનસિક સ્થિતિ, આહાર-વિહાર, વય, ઋતુ અને રોગના કારણોનું પણ વિગતવાર વિશ્લેષણ કરવામાં આવે છે. આયુર્વેદ ત્રિદોષ સિદ્ધાંત પર આધારિત છે, તેથી વાયુ, પિત્ત અને કફ દોષોની અસંતુલન અવસ્થાનું પણ ધ્યાન રાખવામાં આવે છે. સંપ્રાપ્તિ (Pathogenesis) આયુર્વેદ અનુસાર, હૃદય રોગની સંપ્રાપ્તિ વિવિધ કારણોસર વાયુ, પિત્ત અને કફ દોષોના પ્રકોપથી થાય છે, જે હૃદયના કાર્યમાં અવરોધ ઊભો કરે છે. * વાતજ હૃદય રોગ: અતિશય શુષ્ક, ઠંડા અને તીખા પદાર્થોનું સેવન, ઉજાગરા, શારીરિક અને માનસિક શ્રમ, ચિંતા, ભય વગેરેથી વાયુ પ્રકોપિત થાય છે. આ પ્રકોપિત વાયુ હૃદયના વાહિનીઓમાં (રક્તવાહિનીઓ) અવરોધ પેદા કરી શકે છે, જેનાથી હૃદયમાં દુખાવો થાય છે. * પિત્તજ હૃદય રોગ: અતિશય ગરમ, તીખા, ખાટા અને ખારા પદાર્થોનું સેવન, ક્રોધ, અતિશય સૂર્યપ્રકાશમાં રહેવું વગેરેથી પિત્ત પ્રકોપિત થાય છે. આ પ્રકોપિત પિત્ત હૃદયમાં બળતરા, તીવ્ર દુખાવો અને શરીરમાં ગરમી ઉત્પન્ન કરે છે. * કફજ હૃદય રોગ: અતિશય ઠંડા, ચીકણા, ભારે અને મીઠા પદાર્થોનું સેવન, ઓછી શારીરિક પ્રવૃત્તિ, દિવસની ઊંઘ વગેરેથી કફ પ્રકોપિત થાય છે. આ પ્રકોપિત કફ હૃદયની વાહિનીઓમાં અવરોધ ઉત્પન્ન કરી, રક્ત પ્રવાહને ધીમો પાડી શકે છે, જેનાથી છાતીમાં ભારેપણું અને શ્વાસ લેવામાં તકલીફ થાય છે. * સન્નિપાતજ હૃદય રોગ: ત્રણેય દોષો (વાત, પિત્ત, કફ) એકસાથે પ્રકોપિત થવાથી સન્નિપાતજ હૃદય રોગ થાય છે, જેના લક્ષણો મિશ્ર જોવા મળે છે. * કૃમિજ હૃદય રોગ: કેટલાક કિસ્સાઓમાં કૃમિ (પેરાસાઈટ્સ) ને કારણે પણ હૃદય રોગ થઈ શકે છે. રૂપ (લક્ષણો - Symptoms) હૃદય રોગના સામાન્ય લક્ષણો દોષના આધારે અલગ-અલગ હોઈ શકે છે, પરંતુ કેટલાક સામાન્ય લક્ષણો નીચે મુજબ છે: * છાતીમાં દુખાવો (Angina): આ સૌથી સામાન્ય લક્ષણ છે, જે ભારેપણું, દબાણ અથવા તીવ્ર પીડાના રૂપમાં અનુભવી શકાય છે. આ દુખાવો હાથ, ગરદન, જડબા, કમર (પીઠ) અથવા પેટ સુધી ફેલાઈ શકે છે. * શ્વાસ લેવામાં તકલીફ (Dyspnea): ખાસ કરીને શારીરિક પ્રવૃત્તિ પછી શ્વાસ ચઢવો. * ધબકારા અનિયમિત થવા (Palpitations): હૃદયના ધબકારા ખૂબ ઝડપી, ધીમા અથવા અનિયમિત લાગવા. * થાક અને નબળાઈ: સામાન્ય પ્રવૃત્તિઓ પછી પણ અતિશય થાક લાગવો. * ચક્કર આવવા અથવા બેભાન થવું: મગજમાં ઓછા રક્ત પુરવઠાને કારણે થઈ શકે છે. * પગ, પગની ઘૂંટી અથવા પેટમાં સોજો (Edema): શરીરમાં પ્રવાહી જમા થવાને કારણે. * ઉબકા અને ઉલટી: કેટલાક કિસ્સાઓમાં જોવા મળે છે. * ભૂખ ન લાગવી અને અપચો: ખાસ કરીને કફજ હૃદય રોગમાં. * ત્વચાનો રંગ બદલવો: વાદળી રંગની ત્વચા (cyanosis) ગંભીર કિસ્સાઓમાં જોવા મળે છે. ચિકિત્સા (Treatment) આયુર્વેદિક ચિકિત્સામાં હૃદય રોગની સારવાર માટે દોષોને સંતુલિત કરવા, શરીરમાંથી વિષાક્ત પદાર્થોને દૂર કરવા અને હૃદયને મજબૂત કરવા પર ભાર મૂકવામાં આવે છે. સામાન્ય સિદ્ધાંતો: * નિદાન પરિવર્જન (Avoidance of Causative Factors): રોગના કારણભૂત આહાર-વિહાર અને જીવનશૈલીમાં સુધારો કરવો. * પંચકર્મ (Detoxification Therapies): શારીરિક વિષાક્ત પદાર્થોને દૂર કરવા માટે વમન (emesis), વિરેચન (purgation), બસ્તિ (enema) જેવી પંચકર્મ ચિકિત્સા યોગ્ય નિષ્ણાતની દેખરેખ હેઠળ કરી શકાય છે. * શમન ચિકિત્સા (Palliative Treatment): ઔષધો દ્વારા દોષોને શાંત કરવા અને હૃદયને બળ આપવું. પ્રમુખ આયુર્વેદિક ઔષધો: * અર્જુન છાલ: આયુર્વેદમાં હૃદય માટે અર્જુન (Terminalia arjuna) ને સર્વોત્તમ માનવામાં આવે છે. તે હૃદયના સ્નાયુઓને મજબૂત બનાવે છે, રક્તવાહિનીઓને સ્વચ્છ રાખે છે અને કોલેસ્ટ્રોલ નિયંત્રિત કરવામાં મદદ કરે છે. અર્જુન ચૂર્ણ, અર્જુનારિષ્ટ, અર્જુનક્ષીરપાક વગેરેનો ઉપયોગ થાય છે. * ગળો (Tinospora cordifolia): તે રોગપ્રતિકારક શક્તિ વધારે છે અને શરીરમાંથી ઝેરી તત્વો દૂર કરવામાં મદદ કરે છે. * આમળા (Emblica officinalis): વિટામિન સીથી ભરપૂર, તે એન્ટીઑકિસડન્ટ ગુણધર્મો ધરાવે છે અને હૃદયના સ્વાસ્થ્ય માટે ફાયદાકારક છે. * લસણ (Garlic): રક્તવાહિનીઓને સાફ કરવામાં અને કોલેસ્ટ્રોલ ઘટાડવામાં મદદરૂપ. * અશ્વગંધા (Withania somnifera): તણાવ ઘટાડે છે અને હૃદયને શક્તિ આપે છે. * શતાવરી (Asparagus racemosus): પિત્તને શાંત કરે છે અને સામાન્ય શક્તિ પ્રદાન કરે છે. * પ્રાણઘાતક ઔષધો (Cardiotonic Herbs): અશ્વગંધા, શતાવરી, બલા, નાગબલા, પુનર્નવા, વગેરે. * રસ ઔષધો: હૃદય રોગની ગંભીરતા અને દોષના આધારે નિષ્ણાત વૈદ્ય દ્વારા હૃદયાર્ણવ રસ, બૃહતવાતચિંતામણિ રસ, અકીક પિસ્તી, મુક્તા પિસ્તી જેવા રસ ઔષધો સૂચવવામાં આવે છે. આહાર અને વિહાર: * આહાર: * હૃદય માટે હિતકારી આહાર: લઘુ (હળવો), સુપાચ્ય, તાજો, પૌષ્ટિક આહાર લેવો જોઈએ. * ફળો અને શાકભાજી: મોસમી ફળો અને શાકભાજીનું પુષ્કળ સેવન કરવું. * આખા અનાજ: ઓટ્સ, બાજરી, ઘઉં, બ્રાઉન રાઈસ વગેરેનો સમાવેશ કરો. * દાળ અને કઠોળ: પ્રોટીન માટે દાળ, કઠોળનું સેવન કરવું. * સ્વસ્થ ચરબી: ઘી (મર્યાદિત માત્રામાં), સિંગતેલ, સૂર્યમુખી તેલ, ઓલિવ તેલનો ઉપયોગ કરવો. * દૂધ અને દહીં: મલાઈ વગરનું દૂધ અને દહીંનું સેવન કરવું. * દૂર કરવાના પદાર્થો: તળેલા ખોરાક, અતિશય ચરબીયુક્ત ખોરાક, પ્રોસેસ્ડ ફૂડ, વધુ પડતું મીઠું, ખાંડ અને જંક ફૂડ ટાળો. * વિહાર (જીવનશૈલી): * નિયમિત વ્યાયામ: યોગ, પ્રાણાયામ અને હળવો વ્યાયામ કરવો. * ધૂમ્રપાન અને મદ્યપાનનો ત્યાગ: આ હૃદય રોગના મુખ્ય કારણો છે. * તણાવ વ્યવસ્થાપન: ધ્યાન, યોગ, પ્રાણાયામ, અને માનસિક શાંતિ જાળવવાના પ્રયત્નો કરવા. * પર્યાપ્ત ઊંઘ: દરરોજ 7-8 કલાકની શાંતિપૂર્ણ ઊંઘ લેવી. * વજન નિયંત્રણ: સ્વસ્થ વજન જાળવી રાખવું. આયુર્વેદિક ચિકિત્સા પદ્ધતિ વ્યક્તિગત હોય છે, તેથી કોઈપણ આયુર્વેદિક ઉપચાર શરૂ કરતા પહેલા અનુભવી અને યોગ્ય આયુર્વેદિક ચિકિત્સકની સલાહ લેવી અત્યંત આવશ્યક છે. તેઓ તમારી પ્રકૃતિ અને રોગની ગંભીરતાને ધ્યાનમાં રાખીને યોગ્ય નિદાન અને ચિકિત્સા સૂચવી શકે છે.